Hastane iklimlendirmesi, konfor iklimlendirmesinde önemsenmeyen bazı konuların titizlikle ele alınmasını gerektirir. Servislerin farklı sıcaklık ve nem gereksinimi, servisler arasındaki hava sirkülasyonunun basınç farkı yaratılarak önlenmesi, tedavi sürecinde ortaya çıkan mikroorganizmalar ve kimyasal artıkların havadan temizlenmesi ve duruma göre steril hava koşullarının sağlanması, kısaca hastalık ve tedavisi için uygun havanın verilmesi gerekir.

Hastane içindeki hava, toz vs. yanında mikroorganizmalarla kirlenmiş durumdadır. Taze hava, kirliliği azaltan bir faktördür. Havalandırma sistemi uygun projelendirilerek, içeride pozitif basınç yaratılarak, dışarıdan filtre edilmemiş havanın girmesi önlenir. Dış hava içeriye göre daha temiz bir ortamdan alınmalıdır.

Uygun olmayan hava koşulları, bakterilerin üremesine neden olur. Bazı bakteriler , bağıl nemi fazla hava koşullarında daha uzun süre yaşarlar.

Orta büyüklükte bir hastanede, ameliyathane acil durumlar dışında 8-12 saat arasında kullanılır. Enerji ekonomisi sağlamak amacı ile kullanma saatleri dışında, hava miktarının azaltılması istenir. Bu durum genel basınç dengesini bozabilir.

Ameliyathanelerde ;
1. Sıcaklık 20-24 C arasında ayarlanabilmelidir.
2. Bağıl nem minimum %50, maksimum %60 olmalıdır.
3. Pozitif basınç %15 fazla hava vererek sağlanmalıdır.
4. Kapılar sızdırmaz olmalı, duvar ve tavanlarda sızdırmazlık sağlanmalıdır. Mümkünse oda içinde pozitif basınç özel bir manometre ile izlenebilmelidir.
5. Mahal içindeki nem ve sıcaklık ölçen cihazlar kolayca görünebilir bir yerde olmalıdır.
6. Filtre verimi ameliyathane standartlarına uygun olmalıdır.

KLİMA SANTRALLARINDA HİJYENİK KURALLAR

Prensip olarak, hijyen ortamlarda partikül ve mikro-organizma oluşumu veya transferi yok edilemez, ancak ortamın havalandırılması başka bir deyişle düşük partikül konsantrasyonuna sahip havanın ortama verilmesi ve kirli havanın ortamdan alınması yolu ile ortamdaki partikül ve mikro-organizma sayısı istenilen seviyelerde tutulabilmektedir. Bu havayı hazırlayan ve iklimlendiren klima santrallerinin ise, ortamın hijyenik sınıfına uygun hijyenik özelliklere sahip olması gerekmektedir.

Konfor klima ve havalandırma sistemleri, sıcaklık ve nem oranı parametrelerine göre tasarlanmakta, cihaz seçimi sırasında ise ses seviyesi, güvenlik vb. konular göz önüne alınmaktadır. Hijyenik klima ve havalandırma sistemlerinde ise, bu parametrelere ek olarak ortamdaki partiküllerin çapı ve sayısı ve ayrıca mikro-organizma tipi ve sayısı da eklenmektedir. Temiz oda uygulamalarında, ortamdaki sıcaklık, nem oranı, mikro-organizma ve partikül sayısı temiz oda sınıfına göre belirlenen değer ve toleranslarda olması gerekmektedir. Bu tip uygulamalarda, kontrol edilmesi gereken parametrelerin sayısının fazla olması, sistemin tasarımını ve cihaz seçimini konfor klimasına nazaran daha kompleks hale getirmektedir.

Temiz ortamlar ile ilgili çalışmaların sayısı oldukça fazladır. Ancak, temiz ortam havasını hazırlayan klima santralleri ile ilgili çalışmaların sayısı sınırlıdır [1]. Santrallerde kullanılan malzemelerin sayısının ve tipinin çok fazla olması, hijyenik klima santral kavramını zorlaştırmaktadır. Santral kaseti, fan, nemlendirici, susturucu, elektrikli ısıtıcı, soğutucu serpantin, ısıtıcı serpantin v.b. elemanların hijyenik özelliğe sahip olması başlı başına detaylar içermektedir.

Hijyenik klima santralleri ile ilgili en önemli standartlar, hastane klima ve havalandırma sistemi için hazırlanan DIN 1946 / 4 [2] standardıdır. Bu standartta çok detaylı olmasa da, hijyenik klima santrallerinin sahip olması gereken özellikler anlatılmıştır.

Hijyenik Klima Santrallerinde Dört Temel Kural

Hijyenik klima santrallerinin sahip olması gereken teknik ve yapısal özellikleri dört ana kural
çerçevesinde toplamak mümkündür. Bu ana kurallar:

- Santrale partikül ve mikro-organizma transferinin önlenmesi
- Santralde partikül ve mikro-organizmanın birikmemesi
- Santralde partikül ve mikro-organizmanın oluşmaması
- Santralin rahatlıkla temizlenmesi veya dezenfekte edilebilmesi

Bu dört ana kural göz önüne alndığında, önerilen her hangi bir santralin ne kadar hijyenik şartlara uygun tasarlanıp üretildiği anlaşılabilmektedir. Bu kurallar, santralin bütün hücre ve elemanları için geçerlidir.

Kural 1: Hijyenik Santrallerine Partikül ve Mikro-Organizma Transferinin Önlenmesi

Hijyenik santrallerde partikül ve mikro-organizmaların santral içine girmemesi için gerekli olan bütün önlemler alınmalıdır. Santralin birinci elemanı filtre olup, santralin içine giren hava partikülleri F4 veya daha üst sınıflarda olan filtreler tarafından alınmaktadır. Ancak, giriş havasının ön filtreden geçmesi yeterli olmayıp, partikül ve mikro-organizmaların santral içine girmemesi için diğer önlemler de alınmalıdır; o Hijyenik klima santrallerinde filtre kaçak oranı çok önemlidir. Filtreden önce oluşan pozitif basınç, filtre ile filtre çerçevesi arasında veya filtre çerçevesi ile santral kaseti arasında olan açık yerlerden havanın by-pass etmesine neden olmaktadır. Bu da, partikül ve mikro-organizmaların santralin içine girmesini sebep olmaktadır. Hijyenik klima santrallerinde, filtre çerçevesinde ve çerçeve ile santral kaset arasındaki olası boşluklar giderilmelidir. Filtre hava kaçak oranı, filtre sınıfına bağlı olarak EN 1886 [ 3] standardında belirlenmiştir.

• Santralde oluşan pozitif basınç, partikül ve mikro-organizmaların santral içine girmesini
  önlemektedir. Bazı dokümanlarda santrallerin pozitif basınçta çalıştırılması tavsiye edilse de, pratikte problemler ile karşılaşılabilir.
• Hijyenik santrallerde gerek pozitif gerekse negatif basınçta kaset hava sızdırmazlığının yüksek olması gerekmektedir. DIN 1946/4 göre santral kasetleri DIN V 24 194/2 [4] de açıklanan sınıf -2 şartlarına haiz olması gerekmektedir.

DIN V 24 194/2 standardına göre hijyenik uygulamalar için kasetteki hava kaçak miktarı :

Çalışma basıncı (Pa) Hava kaçak miktarı (m3/m2.s)
200 0.00084
400 0.00132
1000 0.0024

• Santral girişinde motorlu otomatik damperler konulmalıdır. Cihaz çalışmadığı durumlarda damper otomatik olarak kapanmakta ve partiküllerin santrale girmesi engellenmektedir. DIN 1946 / 4 göre damperlerde hava kaçak oranı 100 Pa test basıncında, 10 m3/hm2 geçmemelidir.
• Santral emişine yağmur ve karın girmesi önlenmelidir. Ayrıca, bu açıklıklarda hava hızı düşük tutulmalıdır.
• Santral dışına giden drenaj hatları vasıtası ile toz veya mikro-organizma santral içine girmemelidir. Uygun sifon sistemi yapılmalıdır. Drenaj boruları direk şehir kanalizasyonuna bağlanmamalıdır.
• Santral servis kapıları kilit mekanizması ile donatılmalı, servis elemanları dışında kişilerin kapıları açmasına izin verilmemelidir.
• Santral servis kapıları, mümkün olduğu kadar az açılmalıdır. Bu nedenle, gözle yapılan kontrol işlemleri, servis kapılarına konulan gözetleme camlarından yapılmalıdır. Santral hücrelerinin içi, kolayca görünmesi için aydınlatma ile donatılmalıdır. DIN 1946 / 4 standardına göre , fan hücresi, nemlendirici, soğutma serpantin ve filtre hücresi aydınlatma ve servis kapılarının gözetleme camlı olması zorunludur.

Kural 2: Hijyenik Santrallerde Partikül ve Mikro-Organizmanın Birikmemesi

Santralde dış ortamdan sürekli hava akışı olduğu için, kir ve partiküllerinin birikmesi söz konusu olabilir. Santral konstrüksiyonu partiküllerin birikmesine izin vermemelidir. Bunun için de;

• Santral kaseti iç yüzeyleri düz olması gerekmektedir. Santral iç yüzeyleri kesinlikle pürüzlü olmamalıdır. Pürüzlü yüzeyler kir ve partiküllerin birikimi için ideal yerlerdir.
• Santral iç yüzeyinde her hangi bir girinti, çıkıntı veya açık profiller bulunmamalıdır.
• Paneller arası gerek 180 derece gerekse 90 derece birleşmelerde, birleşme çizgileri veya boşluklar, toz veya kirin birikmemesi ve rahatça temizlenebilmesi için hijyenik sıvı conta ile kapatılmalıdır.
• Santralde kullanılan ve hava ile temasta bulunan fitil ve contaların kapalı gözenekli olması gerekir.Gözenekler, partikül birikimi ve mikro-organizma üremesi için ideal yerlerdir.

Kural 3: Hijyenik Klima Santrallerinde Partikül ve mikro-organizmanın Oluşmaması

• Santral kaset iç sacı ve santrallerde kullanılan diğer saçların malzemesi korozyona dayanıklı olması gerekmektedir. Santral kaset iç sacı paslanmaz olması tavsiye edilmektedir.
• Soğutma serpantini ve seperatör altına konulan yoğuşma tavası, suyun bekletilmemesi için çift eğimli olmalı, uygun çapta tahliye borusu tasarlanmalıdır.
• Santral kasetindeki ısı köprüleri, kaset yüzeyinde yoğuşmaya neden olabilir. Kullanılacak santralin kaseti, santralin bulunacağı ortamın termal şartları ve kasetteki En 1886 göre [5] ölçülen ısı köprüleme katsayısı göz önüne bulundurularak seçilmelidir.
• Susturucu yüzeyi aşınmaya karşı dayanıklı olmalı ve suyu absorbe etmemelidir. Susturucu malzemesi santral havasına karışmamalıdır.
• Filtrelerde yoğuşmanın oluşması, mikro-organizmaların üremesine neden olmaktadır. Santral içindeki nem oranı %90 'ı geçmemelidir.
• Pratikte, nemlendirme işlemi için buharlı ve sulu nemlendiriciler kullanılmaktadır. Buharlı
  nemlendiriciler ile ilgili hijyenik açısından herhangi bir sorun yoktur. Su ile çalışan
  nemlendiricilerde ise hijyenik olmasında sorun vardır. Su ve özellikle durgun su mikro-organizma oluşumu için oldukça uygun bir ortamdır. Bu nedenle, sudaki bakteri oranı sürekli kontrol edilmeli ve standartlarda yazılan kurallara uyulmalıdır. Püskürtmeli nemlendiriciler yerine son zamanlarda yaygınlaşan dolgulu tip nemlendiricilerin kullanılması çok daha uygun olacaktır. Dolgulu tip nemlendiricilerde, evaporatif nemlendirme söz konusu olduğundan, bakterilerin santral havasına karışma olasılığı daha düşüktür. Su ile çalışan nemlendiricilerde dikkat edilmesi gereken hususlarla ile ilgili DIN 1946 / 4 ve prEN 13053 [1,6] standartlarında detaylı bilgi verilmiştir.
• Soğutucu serpantini ve nemlendiriciden diğer hücreye su damlacıklarının geçişi olmayacaktır. Bu nedenle, hava hızına dikkat edilmesi gerekir. Tavsiye olarak, hava hızına bakılmaksızın damla tutucular kullanılmalıdır.

Kural 4: Santralin rahatlıkla temizlenmesi veya dezenfekte edilebilmesi

Hijyenik klima santrallerin en önemli özelliği santral kaseti iç yüzeyi ve santralde kullanılan bütün elemanların her taraftan ulaşılabilir ve dolaysıyla temizlenebilir olmasıdır. Santral kaset iç yüzeyleri ve santralde bulunan elemanların temizlenebilmesi için aşağıdaki önlemler alınmalıdır.

• Santralin her elemanı için en az bir servis kapısı veya servis paneli olması gerekmektedir. Kaset içinde erişilmesi zor olan elemanların temizlenebilmesi için elemanın güvenilir bir şekilde dışarıya alınması daha uygundur.
• Santrallerdeki filtre kirliliğini izleyebilmek için, eğik manometre veya benzeri cihazlar
  kullanılmaktadır. Eğik manometre hortum çıkışları, filtre hücresinde filtrenin iki tarafına (sağ ve soluna) konulacaktır. Böylece, kullanılan filtrenin ilk basınç ve kontrol anındaki çalışma basncını izlemek mümkündür.
• Hijyenik klima uygulamaları için, plug fanlar tercih edilir. Buna karşın gözetleme camlı ve belli büyüklükte olan fanlar için drenaj hatlı radyal fanlar da kullanılabilir. Fan kanatları ve malzemesi galvaniz kalitesinin yüksek olmak şartı ile galvaniz boyalı veya paslanmaz seçilebilir.
• Kullanılan elektrik motorlarının yüzeyi yıkanabilir ve istenildiğinde dezenfekte edilebilir olmalıdır. Bu nedenle, elektrik motorlarının koruma sınıfı olarak IP 55 seçilmelidir.
• Su damla tutucularının temizlik amacı ile diğer elemanlardan bağımsız ve rahatlıkla sökülebilir ve temizlenebilir olması gerekmektedir.
• Küçük santral uygulamalarında temizlik amacı ile fan ve motor grubunun dışarıya çıkartılması zorunlu olmamakla beraber kolaylık sağlarken, büyük santrallerde fan hücresine girilebilmesi ve fanın temizlenebilmesi için yeterince yer bırakılmalıdır. Büyük santraller yıkanılabilir olarak imal edileceği için hücre drenaj hattı olmasında fayda vardır.
• Elektrik tesisat ile ilgili dikkat edilmesi gereken husus ise, kullanılan kabloların temizlenebilir ve dezenfektasyon malzemesine dayanabilen olması gerektiğidir. Kablolamada ise en kısa hat kullanılarak kablolar mümkün olduğu kadar santral dışına alınmalıdır.
• Hijyenik klima santral üreticileri, normal santraller için hazırladıkları bakım kılavuzlarındaki açıklamalara ek olarak, santralin temizleme yöntemleri ile ilgili gerekli bilgileri vermeleri gerekir. Dezenfektasyon malzemesi ile ilgili önerilerde bulunabilir. Elemanların dışarıya alınma yöntemleri açıklanmalıdır. Kaset ile ilgili panel montajı ve hücre bağlantılarındaki sızdırmazlığının sağlanması için gerekli uyarılar yapılmalıdır. Tesisat bağlantıları, elemanların dışarıya çıkartılmasını önlemeyecek şekilde yapılmalıdır.
• Santral içi, üretimden sonra iyice temizlenmelidir. Gerek ürün ambarında, gerek taşıma veya sahada her hangi bir şeklide içine toz veya partiküllerin girmemesi gerekir. Santrali işletmeye almadan önce iyice temizlenmelidir.
• Filtre ile ilgili bilgi edinmek ve filtrenin son durumunu değerlendirebilmek için, aşağıdaki bilgiler filtre hücresinde bulunması gerekir:
  - İlgili hücrede kullanılan filtre sınıfı
  - İlgili filtrenin malzemesi
  - Nominal hava debisi
  - Filtre başlangıç çalışma basıncı
  - Filtre izin verilen son çalışma basıncı
  - Filtre değişim tarihi

Klima Santrali Görünüşü

SONUÇ

İç hava kalitesi ve temiz oda kavramlarının üzerinde çalışma sayısı fazla olup, ancak bu ortamların havasını hazırlayan hijyenik klima santraller ile ilgili çalışmalara sık rastlanmamaktadır. Hijyenik klima santrallerinde kullanılan elemanların sayısının fazla olması ve elemanların gerek şekilsel gerekse fonksiyonel olarak birbirinden farklı olması, hijyenik klima santral kavramını oldukça detay içeren bir kavram haline getirmiştir. Değinilen hususlar, hijyenik klima santrali kavramının oldukça detay içerdiğini göstermektedir. Hijyenik klima santra Bu kurallar hijyenik santralden istenilen özelliklerin nedenleri hakkÛnda fikir vermektedir.

Pratikte sık rastlanmasa da, hijyenik klima santrallerinin maliyeti ve boyutu, bu tip santraller yerine konfor klima santrallerinin kullanılmasına neden olmaktadır. Ancak, hijyenik ortamın havasını hazırlayan bir santral şüphesiz hijyenik özelliklere sahip olması gerekmektedir. Bu kurallara uyulmadığında, istenilen hijyenik performansın elde edilmemesi ve problemler yaşanabileceği söz konusu olabilecektir.

Dr. Moghtada MOBEDI